Historia Atari: od Ponga w barze do firmy, która skupuje własną przeszłość

Atari to amerykańska firma założona 27 czerwca 1972 roku w Sunnyvale przez Nolana Bushnella i Teda Dabneya. Dała światu automat Pong, konsolę Atari 2600 i komputery, na których w Polsce wychowało się całe pokolenie. W 1983 roku omal nie pogrzebała rynku gier, w 2013 zbankrutowała, a dziś jako francuska spółka Atari SA zarabia głównie na retro i skupuje studia, które odświeżają stare gry.

Skąd nazwa i jak zaczęło się Atari

Bushnell i Dabney wyłożyli po 250 dolarów i w 1971 roku zarejestrowali spółkę Syzygy Engineering. Gdy okazało się, że ta nazwa jest zajęta, wybrali słowo z gry go: „atari” oznacza kamień, któremu grozi zbicie, coś jak szach w szachach.

Wcześniej Bushnell wydał przez firmę Nutting Associates automat Computer Space, wariację na temat Spacewar!. Gra przeszła bez echa. Przełom przyszedł w sierpniu 1972 roku, gdy prototyp Ponga stanął na próbę w barze Andy Capp’s Tavern w Sunnyvale. Automat był tak oblegany, że w 1973 roku trafił do szerokiej dystrybucji. Żeby obejść umowy na wyłączność, których żądali dystrybutorzy, Atari założyło nawet fikcyjną konkurencję pod nazwą Kee Games.

Atari 2600 i złota era

W listopadzie 1976 roku Warner Communications kupił Atari za 28 milionów dolarów. We wrześniu 1977 wyszła konsola Atari VCS, później przemianowana na Atari 2600: kosztowała 199 dolarów, miała w zestawie dwa joysticki, parę paddle’i i kartridż z grą Combat. Sprzedała się w około 30 milionach egzemplarzy i była produkowana aż do 1992 roku.

Siłą konsoli były przeróbki hitów z automatów. Space Invaders z 1980 roku jako pierwsza gra na 2600 przekroczyła milion sprzedanych kopii, a do 1983 roku rozeszło się ponad sześć milionów kartridży. Pac-Man z marca 1982 sprzedał się w około ośmiu milionach egzemplarzy, choć gracze narzekali na migające duszki i słabą grafikę. Ta sama wiara, że marka sprzeda wszystko, chwilę później obróciła się przeciwko firmie.

Atari 400, 800 i 65XE: komputery, które pokochała Polska

W listopadzie 1979 roku Atari wypuściło komputery 400 i 800, a potem kolejne modele z serii XL i XE. W Ameryce przegrywały z Commodore 64, ale w Polsce stały się legendą. Model 65XE z 1985 roku miał procesor 6502C taktowany zegarem 1,77 MHz w wersji europejskiej (1,79 MHz w amerykańskiej) i 64 KB pamięci RAM. Kupowało się go w Peweksie albo na giełdach komputerowych, najczęściej razem z magnetofonem XC12, z którego gry wczytywały się po kilka minut. Na najsłynniejszej z nich, przy ulicy Grzybowskiej w Warszawie, grami handlował też nastoletni Marcin Iwiński, który kilka lat później założył CD Projekt.

Na Atari powstawały też polskie gry. Najbardziej znana to Robbo Janusza Pelca, wydana w 1989 roku przez LK Avalon, logiczna gra o robocie zbierającym śrubki. Polski wątek ma również sama firma: Jack Tramiel, który w 1984 roku przejął konsumencką część Atari, urodził się w 1928 roku w Łodzi jako Idek Trzmiel. Wcześniej założył Commodore, czyli największego rywala Atari.

E.T., 538 milionów straty i wysypisko w Alamogordo

Gra na podstawie filmu E.T. trafiła do sklepów w grudniu 1982 roku. Atari wyprodukowało około czterech milionów kartridży, a sprzedało około półtora miliona. W 1983 roku firma zanotowała stratę 538 milionów dolarów, akcje Warnera spadły z około 60 do 20 dolarów, a amerykański rynek gier się załamał.

Od 26 do 29 września 1983 roku Atari wywoziło część zapasów na wysypisko w Alamogordo w Nowym Meksyku. Firma mówiła wtedy o „około 700 tysiącach kartridży różnych gier”, a były menedżer James Heller podał później liczbę 728 tysięcy. Legenda o milionach zakopanych kopii samego E.T. nigdy się nie potwierdziła. Gdy 26 kwietnia 2014 roku ekipa z archeologami rozkopała wysypisko, wydobyła około 1300 kartridży. Za około 880 sprzedanych egzemplarzy miasto zebrało ponad 107 tysięcy dolarów, a jeden kartridż E.T. poszedł za ponad 1500 dolarów. Z wykopalisk powstał dokument Atari: Game Over.

Rozpad w 1984 roku i era Tramiela

W lipcu 1984 roku Warner sprzedał dywizję konsumencką i komputerową Jackowi Tramielowi za około 240 milionów dolarów, głównie w wekslach i przejętym długu. Tak powstało Atari Corporation, a dział automatów działał dalej jako Atari Games. Od tej chwili pod jedną nazwą funkcjonowały dwie osobne firmy.

Tramiel postawił na komputery. Atari ST zadebiutowało w 1985 roku i zdobyło Europę, szczególnie Niemcy. Muzycy pokochali je za wbudowane porty MIDI i bardzo małe opóźnienia: na ST powstały pierwsze wersje Cubase i program Notator, z którego wyrósł Logic. Linia ST zniknęła z rynku w 1993 roku.

Z konsolami było gorzej. Lynx z 1 września 1989 roku był pierwszym handheldem z kolorowym ekranem i kosztował 179,95 dolara. Sprzedał się w około dwóch milionach sztuk, a wydany kilka miesięcy wcześniej Game Boy razem z wersją Color przekroczył 118 milionów. Lepszy ekran przegrał z tańszym sprzętem, dłuższą baterią i biblioteką gier, o czym więcej w tekście o tym, dlaczego Game Boy wygrał mimo gorszej technologii.

Jaguar, czyli ostatnia konsola Atari

Atari Jaguar wystartował 23 listopada 1993 roku w cenie 249,95 dolara. Reklamowano go jako „pierwszy na świecie 64 bitowy system do gier” z hasłem „Do the math!”, ale główny procesor Motorola 68000 był układem z poprzedniej epoki, a za 64 bity odpowiadały dwa koprocesory Tom i Jerry. Prasa branżowa szybko to wyśmiała. Konsola sprzedała się w około 250 tysiącach sztuk i zniknęła w 1996 roku: zabrakło gier, sprzęt był trudny w programowaniu, a zewnętrzni wydawcy go omijali. W tym samym czasie rynek zdobywały PlayStation i Saturn, o czym piszemy w tekście o wojnie konsol Segi i Nintendo.

W lipcu 1996 roku Atari Corporation połączyło się z JTS, producentem dysków twardych. Dział automatów kupiło w 1996 roku WMS Industries, a w 1999 przemianowało go na Midway Games West. Marka Atari przestała wtedy oznaczać cokolwiek konkretnego.

Kto jest właścicielem Atari

13 marca 1998 roku JTS sprzedał nazwę i aktywa Atari firmie Hasbro Interactive za 5 milionów dolarów. W grudniu 2000 Hasbro ogłosiło sprzedaż całej dywizji francuskiemu Infogrames za 100 milionów dolarów. W 2003 roku amerykańska spółka Infogrames przyjęła nazwę Atari, Inc., a w 2009 roku cała grupa zmieniła nazwę na Atari SA.

21 stycznia 2013 roku Atari, Inc. i spółki powiązane złożyły w Nowym Jorku wnioski o ochronę przed wierzycielami. Kontrolę nad grupą przejął Frederic Chesnais, który kupił ponad 25 procent akcji i dołożył własne finansowanie. Firma wyszła z bankructwa w grudniu 2013 roku i przez kolejne lata próbowała wszystkiego: kasyn społecznościowych, hoteli z logo Atari, własnej kryptowaluty i konsoli Atari VCS, którą IGN ocenił na 5 na 10. Dziś największym udziałowcem i prezesem jest Wade Rosen.

Atari w 2026 roku: retro i przejęcia

Zwrot przyszedł z Wade’em Rosenem, który w kwietniu 2021 roku zastąpił Chesnais na stanowisku prezesa. Strategia jest prosta: Atari zarabia na własnej historii i na historii innych. Zaczęło się od kolekcji Atari 50: The Anniversary Celebration z 11 listopada 2022 roku, przygotowanej przez Digital Eclipse. Zebrała od 82 punktów na PC do 89 na Switchu i pokazała, że stare gry z porządnym kontekstem wciąż się sprzedają.

Potem przyszła seria zakupów:

• baza danych MobyGames, marzec 2022, za 1,5 miliona dolarów,
• studio Nightdive od remasterów klasyki, maj 2023,
• serwis AtariAge, wrzesień 2023, i studio Digital Eclipse, listopad 2023,
• marka Intellivision z prawami do ponad dwustu gier, maj 2024,
• szwedzka grupa Thunderful, 2025,
• studio Implicit Conversions i prawa do pierwszych pięciu części Wizardry, wiosna 2026,
• Hipster Whale, twórcy Crossy Road, czerwiec 2026, za 29,3 miliona dolarów i do 10 milionów dopłaty w ciągu trzech lat.

Do tego doszedł sprzęt, który celowo wygląda jak sprzed czterdziestu lat: Atari 2600+ z listopada 2023, Atari 7800+ z listopada 2024, handheld Gamestation Go z października 2025 z ponad dwustu grami w pamięci i konsola Intellivision Sprint na święta 2025. 26 sierpnia 2026 firma ogłosiła współpracę z Activision i reedycję 39 klasycznych gier z Atari 2600 na nowych kartridżach, a na 15 października zaplanowała Toy Story: Retro Roundup!, kolekcję sześciu gier w jedenastu wersjach od Digital Eclipse.

W roku obrotowym zakończonym 31 marca 2026 Atari miało 56 milionów euro przychodu, o 66,5 procent więcej niż rok wcześniej. To trzeci rok wzrostu z rzędu i najlepszy wynik od dekady.

Najważniejsze daty w historii Atari

• 27 czerwca 1972Rejestracja Atari, Inc. w Sunnyvale. Rok wcześniej Bushnell i Dabney wyłożyli po 250 dolarów na Syzygy Engineering.
• Sierpień 1972Prototyp Ponga staje na próbę w barze Andy Capp’s Tavern.
• Listopad 1976Warner Communications kupuje firmę za 28 milionów dolarów.
• Wrzesień 1977Premiera Atari VCS, później Atari 2600, za 199 dolarów. Około 30 milionów sprzedanych sztuk.
• Listopad 1979Debiut komputerów Atari 400 i 800, początek ośmiobitowej linii, z której wyrosło 65XE.
• 1983Strata 538 milionów dolarów i krach rynku gier w Ameryce. We wrześniu część zapasów jedzie na wysypisko w Alamogordo.
• Lipiec 1984Warner oddaje dywizję konsumencką Jackowi Tramielowi za około 240 milionów dolarów. Powstają dwie osobne firmy.
• 23 listopada 1993Premiera Jaguara za 249,95 dolara, ostatniej własnej konsoli Atari.
• 13 marca 1998JTS sprzedaje markę Hasbro Interactive za 5 milionów dolarów.
• Grudzień 2000Hasbro oddaje całą dywizję francuskiemu Infogrames za 100 milionów dolarów.
• 21 stycznia 2013Wniosek o ochronę przed wierzycielami złożony w Nowym Jorku.
• Kwiecień 2021Wade Rosen zostaje prezesem i zawraca firmę w stronę retro.
• 31 marca 2026Rok obrotowy zamknięty przychodem 56 milionów euro, trzeci wzrost z rzędu.

Rynek, który Atari najpierw zbudowało, a potem prawie zabiło, odbudował NES i to on ustawił zasady na kolejne dekady. Początki całej branży najlepiej widać w historii salonów arcade i gier za jedną monetę, a to, jak wyglądał rynek, gdy Atari już z niego zniknęło, opisujemy przy okazji PlayStation 2, najlepiej sprzedającej się konsoli w historii.