Historia Atari: od Ponga w barze do firmy, która skupuje własną przeszłość

Nolan Bushnell i Ted Dabney wyłożyli po 250 dolarów i w 1971 roku zarejestrowali Syzygy Engineering. Rok później, 27 czerwca 1972, ta sama dwójka zarejestrowała w kalifornijskim Sunnyvale firmę Atari, Inc. Nazwę wzięli z terminologii gry go, gdzie „atari” oznacza kamień bezpośrednio zagrożony zbiciem, coś w rodzaju szacha. Pół wieku później ta nazwa przeszła przez ręce czterech właścicieli, jedno bankructwo i dwa wielkie krachy rynku.

Bar w Sunnyvale i pierwszy prawdziwy hit

Zanim było Atari, Bushnell wydał Computer Space, wariację na temat Spacewar!, przez firmę Nutting Associates. Gra przeszła bez echa. Prawdziwy przełom przyszedł z automatem, który był gotowy w sierpniu 1972 roku i który postawiono na próbę w barze Andy Capp’s Tavern w Sunnyvale. Pong okazał się tak popularny, że w 1973 roku Atari puściło go do szerokiej dystrybucji, a przy okazji założyło fikcyjną konkurencję pod nazwą Kee Games, żeby obejść umowy na wyłączność, których żądali dystrybutorzy.

Warner, Atari 2600 i złota era

W listopadzie 1976 roku Warner Communications kupił Atari za 28 milionów dolarów. Bushnell wziął z tego 15 milionów. Rok później, we wrześniu 1977, firma wypuściła Atari VCS, później znane jako Atari 2600, w cenie 199 dolarów, z dwoma joystickami, parą paddle’i i kartridżem Combat w zestawie. Konsola sprzedała się w około 30 milionach sztuk i została w produkcji aż do 1992 roku, czyli ponad czternaście lat.

O jej pozycji zdecydowały konwersje z automatów. Space Invaders z 1980 roku było pierwszą grą na tę konsolę, która przekroczyła milion sprzedanych kopii, a do 1983 roku rozeszło się ponad sześć milionów kartridży. Pac-Man z marca 1982 przekroczył osiem milionów egzemplarzy do 1990 roku, mimo że technicznie uznano go za konwersję słabą. Ten sam mechanizm, czyli sprzedaż na sile marki, zadziałał chwilę później w drugą stronę.

E.T., 538 milionów straty i wysypisko w Alamogordo

Gra na podstawie filmu E.T. trafiła do sklepów w grudniu 1982 roku. Atari wyprodukowało około czterech milionów kartridży, sprzedało około półtora miliona. W 1983 roku firma zanotowała stratę 538 milionów dolarów, akcje Warnera spadły z 60 do 20 dolarów, a cały rynek gier w Ameryce się załamał.

Od 26 do 29 września 1983 roku Atari wywiozło część zapasów na wysypisko w Alamogordo w Nowym Meksyku. Firma potwierdzała wtedy „około 700 tysięcy kartridży różnych gier”, a relacja byłego menedżera Jamesa Hellera mówi o 728 tysiącach sztuk. Legenda o milionach kopii samego E.T. nigdy nie znalazła potwierdzenia. Ekipa z archeologami rozkopała to miejsce 26 kwietnia 2014 roku i wydobyła około 1300 kartridży. Ze sprzedaży około 880 z nich miasto zebrało ponad 107 tysięcy dolarów, przy czym za jeden egzemplarz E.T. zapłacono ponad 1500 dolarów. Z wykopalisk powstał film dokumentalny Atari: Game Over.

Rozpad w 1984 roku

Na początku lipca 1984 roku Warner sprzedał dywizje konsumencką i komputerową Jackowi Tramielowi za około 240 milionów dolarów, głównie w wekslach i przejętym długu. Tak powstało Atari Corporation, a dział automatów został przemianowany na Atari Games. Od tego momentu pod jedną nazwą działały dwie zupełnie osobne firmy.

Tramiel postawił na komputery. Atari ST zapowiedziano w styczniu 1985 roku na targach CES w Las Vegas, a szerzej dostępne było od lipca. W Europie sprzedało się w ponad trzech milionach sztuk i zdobyło kultowy status wśród muzyków, bo miało wbudowane porty MIDI i bardzo niskie opóźnienia. Na tym sprzęcie powstały pierwsze wersje Cubase i Logic. Linia ST zniknęła z rynku w 1993 roku.

Z konsolami było gorzej. Lynx z 1 września 1989 roku był pierwszym handheldem z kolorowym ekranem LCD i kosztował 179,95 dolara. Sprzedał się w około dwóch milionach sztuk, podczas gdy Game Boy w tym samym czasie rozszedł się w szesnastu milionach. Lepszy ekran przegrał z tańszym sprzętem, dłuższą baterią i biblioteką gier, o czym więcej w tekście o tym, dlaczego Game Boy wygrał mimo gorszej technologii.

Jaguar i koniec własnego sprzętu

Atari Jaguar wystartował 23 listopada 1993 roku w cenie 249,95 dolara, reklamowany jako „pierwszy na świecie 64 bitowy system do gier” z hasłem „Do the math!”. W praktyce miał 16 bitowy procesor Motorola 68000 taktowany zegarem 13,3 MHz i dwa 32 bitowe koprocesory Tom oraz Jerry, co branżowa prasa wyśmiewała. Konsola sprzedała się w około 250 tysiącach sztuk i zniknęła z produkcji w 1996 roku. Przyczyna była prozaiczna: mała biblioteka gier, trudny w programowaniu sprzęt i brak wsparcia zewnętrznych wydawców. Jaguar pozostał ostatnią amerykańską konsolą domową aż do premiery Xboxa w 2001 roku.

W lipcu 1996 roku Atari Corporation połączyło się z JTS, producentem dysków twardych. Dział automatów kupiło wcześniej, w kwietniu 1996, WMS Industries, a w 1999 roku przemianowało go na Midway Games West. Marka Atari przestała wtedy oznaczać cokolwiek konkretnego.

Marka, która przechodziła z rąk do rąk

13 marca 1998 roku JTS sprzedał nazwę i aktywa Atari firmie Hasbro Interactive za 5 milionów dolarów. Niespełna trzy lata później, w grudniu 2000, Hasbro ogłosiło sprzedaż całej dywizji francuskiemu Infogrames za 100 milionów dolarów. W 2003 roku amerykańska spółka Infogrames przyjęła nazwę Atari, Inc., a w 2009 roku cała grupa przemianowała się na Atari SA. Nazwa wróciła, pieniądze nie.

21 stycznia 2013 roku Atari, Inc. i spółki powiązane złożyły w Nowym Jorku wnioski o ochronę przed wierzycielami. Kontrolę nad grupą przejął wtedy Frederic Chesnais, który kupił ponad 25 procent akcji za symboliczną kwotę i dołożył własne finansowanie awaryjne. Firma wyszła z bankructwa w grudniu 2013 roku, a przez kolejne lata próbowała wszystkiego: hazardu, social casino, hoteli z marką Atari, własnej kryptowaluty i konsoli Atari VCS, którą IGN ocenił na 5 na 10.

Atari w 2026 roku

Zwrot przyszedł dopiero z Wade’em Rosenem, który w kwietniu 2021 roku zastąpił Chesnais na stanowisku prezesa. Strategia jest dziś prosta: Atari zarabia na własnej historii i na historii innych. Zaczęło się od Atari 50: The Anniversary Celebration z 11 listopada 2022 roku, kolekcji przygotowanej przez Digital Eclipse, która zebrała od 82 punktów na PC do 89 na Switchu i pokazała, że da się sprzedawać stare gry z porządnym kontekstem.

Potem poszła seria zakupów. Baza danych MobyGames w marcu 2022 za 1,5 miliona dolarów, studio Nightdive od remasterów klasyki w maju 2023, serwis społecznościowy AtariAge we wrześniu 2023, studio Digital Eclipse w listopadzie 2023, marka Intellivision razem z prawami do ponad dwustu gier w maju 2024, szwedzka grupa Thunderful w 2025, studio emulacyjne Implicit Conversions w kwietniu 2026, prawa do pierwszych pięciu części Wizardry w maju 2026 i australijskie Hipster Whale, twórcy Crossy Road, w czerwcu 2026. Za to ostatnie studio Atari zapłaciło 29,3 miliona dolarów na starcie, z możliwą dopłatą do 10 milionów w ciągu trzech lat. Crossy Road ma na koncie ponad 340 milionów pobrań.

Do tego doszedł sprzęt, który celowo wygląda jak sprzed czterdziestu lat: Atari 2600+ z listopada 2023, Atari 7800+ z listopada 2024, handheld Atari Gamestation Go z października 2025 w cenie 179,99 dolara i z ponad dwustu grami w pamięci oraz konsola Intellivision Sprint na święta 2025. 26 sierpnia 2026 firma ogłosiła współpracę z Activision i reedycję 39 klasycznych gier z Atari 2600 na nowych, fizycznych kartridżach, a na 15 października 2026 zaplanowała Toy Story: Retro Roundup!, kolekcję sześciu gier w jedenastu wersjach, przygotowaną przez Digital Eclipse.

Liczby po raz pierwszy od dawna to potwierdzają. W roku obrotowym zakończonym 31 marca 2026 Atari miało 56 milionów euro przychodu, o 66,5 procent więcej niż rok wcześniej, i trzeci rok wzrostu z rzędu.

Ile lat ma Atari

Licząc od rejestracji w Sunnyvale, 27 czerwca 2026 roku Atari skończyło 54 lata. To dłużej niż Nintendo w roli producenta konsol, dłużej niż istniała Sega jako producent sprzętu i dłużej niż żyła większość firm, które w międzyczasie ją wyprzedziły.

Najważniejsze daty w jednym miejscu

• 27 czerwca 1972Rejestracja Atari, Inc. w Sunnyvale. Rok wcześniej Bushnell i Dabney wyłożyli po 250 dolarów na Syzygy Engineering.
• Sierpień 1972Prototyp Ponga staje na próbę w barze Andy Capp’s Tavern.
• Listopad 1976Warner Communications kupuje firmę za 28 milionów dolarów.
• Wrzesień 1977Premiera Atari VCS, później Atari 2600, za 199 dolarów. Około 30 milionów sprzedanych sztuk.
• 1983Strata 538 milionów dolarów i krach rynku gier w Ameryce. We wrześniu część zapasów jedzie na wysypisko w Alamogordo.
• Lipiec 1984Warner oddaje dywizję konsumencką Jackowi Tramielowi za około 240 milionów dolarów. Powstają dwie osobne firmy.
• 23 listopada 1993Premiera Jaguara za 249,95 dolara, ostatniej własnej konsoli Atari.
• 13 marca 1998JTS sprzedaje markę Hasbro Interactive za 5 milionów dolarów.
• Grudzień 2000Hasbro oddaje całą dywizję francuskiemu Infogrames za 100 milionów dolarów.
• 21 stycznia 2013Wniosek o ochronę przed wierzycielami złożony w Nowym Jorku.
• Kwiecień 2021Wade Rosen zostaje prezesem i zawraca firmę w stronę retro.
• 31 marca 2026Rok obrotowy zamknięty przychodem 56 milionów euro, trzeci wzrost z rzędu.

Rynek, który Atari najpierw zbudowało, a potem prawie zabiło, odbudował NES i to on ustawił zasady na kolejne dekady, a początki całej rozrywki widać najlepiej w historii salonów arcade i gier za jedną monetę.